سرھال: ڈیموگرافی ءِ تہا مٹی ءُ آئی ءِ سان بلوچ ڈگارے سرا۔
نبشتہ کار: بی ایس سی پنجاب لٹریچر کمیٹی
پجار
ڈیموگرافی چہ دو کوھنیں یونانی گال بزاں ڈیموس ‘’مَردُم یا چاگِرد’’
ءُ گرافین ‘’ نبشتھی دروشُم’’ ءَ چہ زورگ بوتگ۔ بزاں مردُمانی
نبشتھی دروشُم ءَ کچ ءُ ماپ کنگ ڈیموگرافی گوشگ بیت۔ بازیں نبشتکارانی رِد ءَ
ڈیموگرافی یک شریں لیکہ یے کہ اِشی ءَ یک استانے لس مھلوک ءِ کچ ءُ کساس ءَ زانگ
ءِ واستہ کارمرز کنت ءُ وتی وردن ءُ وراک، آسراتی، کاروبار، مڈیانی گیش ءُ گیواری،
آؤکیں وھد ءِ شوربندی، زمینی بھر ءُ بانگ ءُ ایدگہ تک ءُ پھناتانی ھاترا شوربندیاں
درانگاز ایت۔ بلے راجدپتر ءِ تہ ءَ اے چیز
گِندگ ءَ کیت کہ اے شوربندی پہ زورآوراں یک سِلاھے بوتگ۔ ھمے رنگ ءَاچیل ایمبیمبے ءِ رِد ءَ یک زورآور
ءِ سَلاہ کنت کہ ایردستیں چاگِرد ءِ تہ ءَ کَئیا زِندگ بوئگی اِنت ءُ کَئیا مِرگی
اِنت۔بازیں نبشتکاراںڈیموگرافی یک رَدیں لیکہ یے ھملیک اِتگ۔ ڈیموگرافی ءِ رَدیں
لیکہ پہ یک ایردستیں راجے ءَ تبائی یے،
چوشکہ سرویلینس، مال ءُ مڈیانی رَدیں بھر ءُ بانگ، زگریں مَردُمانی یک کِر
کنگ، راج ءَ جِتائیں تھرانی میان ءَ بھر کنگ ءُ راج ءَ مجگی دروشُم ءَ پروش دیگ
ءُ ایدگہ شوربندی ھوار اَنت۔
ڈیموگرافی ءِ بنداتی لیکہ جان گرانٹ ءَ وتی کِتاب (Natural and
Political observations Made Upon The Bills of Mortality)
ءِ تہ ءَ 1662ءَ دیم ءَ آؤرتگ کہ آ وت ڈیموگرافی ءِ پِت گوشگ بیت۔ چریشی ءَ چہ
گرانٹ ءَ زالبول ءُ مردین آدمانی کِساس ءُ
آھانی اُمر پَٹ اِتگ اَنت کہ کُجام مردین فوجی گَلاں ھوار بوت کنت ءُ کُجام زالبول
چُک ودی کنگ ءِ اُمر ءَ اِنت۔ بنداتی دور ءَ ایدگہ ڈیمگرافراں اے اسٹِسٹیکل وانگ
یورُپ ءِ تہ ءِ ھَندی بوتِن ءُ مَرگ ءِ کِساس ءَ زانگ ءِ ھاترا کارمرز کُتگ۔ استیں
دور ءَ اے وڈیں مُلکے نیست اِنت کہ آ ڈیموگرافی ءَ کارمرز نہ کنت۔ اے پہ آبادی یے ٹریک کنگ ءِ ھاترا مُلکانی سرکار ءُ
میان اُستمانی گّل اِش ءَ را پُر ارزشتدار
لیک انت ۔ اِشی ءِ جوڈِشت ءِ ھاترا مردُم شُماری، سی آر وی ایس ( سول ریجسٹریشن
اینڈ وائیٹل اِسٹیٹسٹکس)، پٹ ءُ پول ءُ ڈیجیٹل ڈیموگرافی مزنیں کِردے پیلو کن اَنت۔
بلے پہ ایردستیں راجےءَ اے رھبند رَدیں دروشُمے ءَ کارمرز
کنگ بنت۔ پہ درور، دومی جھانی جنگ ءِ وھد ءَ ایڈولف ایٹلر ءُ آئی ءِ منوگِراں
آبادی ٹریکنگ ءِ وسلیگ ءَ چہ جیوز ءُ ایدگہ تھر ءِ مَردُم پولِ اِتگ ءُ زانتگ اَنت
ءُ آبادی ءِ پولگ ءَ پد آھاں کنسنٹریشن کیمپ جوڈ کُتگ ءُ وتی کار ( جیوزانی
چُکچینی) دیم ءَ جُنزینتگ،ھمے رنگ ءَ 1948 ءِ وھداں اسرائیل کہ وھدے آجو بیت گُڑا
بازیں فلستینی یے چہ فلستین ءِ سرزمین ءَ کشّگ بیت، برطانیہ ءِ 1788 ءِ وھد ءَ
آسٹریلیا ءِ ایردست کنگ کہ اود ءَ دری آبادی آرگ بیت کہ اِشی ءِ سوب ءَ چہ
آسٹریلیا ءِ مردُم وتی زمین ءِ سرا چہ آ دگہ راجاں کمتر لیکگ بنت، الٹر روڈنی وتی
کتاب(How Europe underdeveloped Africa) ءِ تہ ءَ نَویس
ایت کہ 19 ءَ سَدومی کرن ءَ وھدے کہ یورپ ءِ زورآور ( برطانیہ، پرتگال، فرانس)
افریقہ ءِ سرا زورآوربنت ءُ افریقہ ءِ ھند
ءُ دَمگاں وت ماں وت ءَ بھر ءُ بانگ کن اَنت
گُڑا اِشی ءِ سوب ءَ افریکہ ءِ زگریں جاہمنند باز سانمند بنت
۔ ما دیست کن ایں اے رنگ ءِ شوربندی 1830 ءَ بگر داں 1962 ءَ الجزائر ءِ ایردستی
ءِ وھد ءَ ھم گِندگ ءَ کئیت کہ وھدے فرانس الجزائر ءِ سرا زورآور بیتگُڑااود ءَ
یورپی جاگہ دیگ بنت پہ نِندگ ءَ کہ اِشی ءِ سوب ءَ چہ الجزائری ایدگہ راجاں چہ
کمتر بوھان بنت۔ اَنچوش کہ ڈیوِڈ پروچاسکا وتی کِتاب(Making Algeria
French) ءِ تہ ءَ نویس ایت کہ 1881 ءُ 1926
ءِ وھد ءَ ایردستیں الجزائر ءِ تہ ءَ 75 ءَ بہ گِر داں 80 درسد یورپی بوتگ اَنت۔اے دروراں چہ ھمے پدّر بیت کہ
وھدے یک زورآوریں اِستانے نِزوریں راجے ءِ سرا زورآور بیت نہ تہنا زورگیر آ راج ءِ
زمین ءُ مال ءُ مڈیاں لُٹ ءُ پُل کنت بلکیں آ اے ھم سَلاہ کنت کہ آبادی ءِ تہ ءَ کُجام
بھر زِندگ بہ بیت ءُ کُجام بہ مِر ایت۔
بلوچستان ءِ زمین
زَمین ءِ اَرزِشت پہ ڈیموگرافی ءَ سک مزن اِنت، پرچا کہ
زَمین ءَ چہ اے زانگ بیت کہ آبادی کُجا نِشتگ، چوں زِندگی کنگ ءَ اِنت ءُ آبادی ءِ
تہ ءَ تاکت کئی دَست ءَ اِنت۔ اگاں ما
بلوچستان ءِ زمین ءَ بچار ایں گُڑا بلوچ ءِ سرزمین پہ بلوچ ءَ مزنیں کِردے پیلو
کنت۔ بلوچ یک پراہ ءُ شاھیگانیں زمینےءِ واھُند اَنت کہ اے چہ بازیں یورپین مُلکاں
مستر لیکگ بیت۔ بلے استیں وھد ءَ بلوچستان ءِ زمین سئے مُلکانی میان ءَ بزاں
پاکستان (55-60 درسد)، افغانستان( 8-10 درسد) ءُ ایران( 35-30 درسد) ءِ تہ ءَ بھر
کنگ بوتگ کہ اِشیءِ سوب ءَ چہ بلوچستان ءِ ڈیموگرافی باز سانمند اِنت۔ اے سئے ئیںمُلکانی تہ ءَ بلوچ ءِ مزنیں
کچے آباد اِنت۔ چوشکہ پاکستان ءِ تہ ءَ 10-12 ملین، ایرانءَ 5 ملین، اُمان ءَ 1
ملین ءُ افغانستان ءِ تہ ءَ 5 لکھ بلوچ آباد اِنت۔ اِشاں ابید یورپین مُلکاں ھم
مزنیں کچے ءَ بلوچ آباد اَنت۔ بلوچستان وتی اَبرمی مڈیانی سوب ءَ دُنیا ءِ تہ ءَ
یک نام کپتیں جاھے لیکگ بیت۔ 2013 ءِ رپوٹ ءِ رِد ءَ بلوچستان ءِ تہ ءَ گیس(19 TCF)، سُھر (400 ٹن)، کاپر(5 بلین ٹن)، کوئلہ (180 بلین ٹن) ماربل( 7 لکھ ٹن) ءُ دِگہ بازیں اَبرمی مڈی
ساڈی اَنت۔ اے وھداں بازیں دری زرّکاراں چوشکہ کینڈا، چِلی، آسٹریلیا ءُ پاکستان
بلوچستان ءِ مڈیانی سرا سودا جتگ ءُ اِستان دیمروی ءِ نام ءِ سرا وتی مزنیں
پروجیکٹاں جُنزینگ ءَ اِنت، چوشکہ سیندک، سی پیک ءُ ریکوڈِک نامکپتیں درور اَنت۔
بلے اے رنگ ءِ مزنیں پروجِکٹاں بلوچ ءَ را
نپ ءُ پائیدگ نہ داتگ بلکیں بلوچ ءِ ھر روچی ئیں زِند گیشتر جپاکشی ءِ آماچ کُتگ
ءُ راجی اُگبال پامال کتگ اَنت۔ اے پروجِکٹاں چہ بلیئنانی کچ ءَ زرّکاری بوئگ ءَ
اِنت ءُ اِستان بلئینانی کچ ءَ زر کمائینگ ءَ اِنت، بلے بلوچ ھر نیمگ ءَ یک کِر
کنگ بوئگءَاِنت۔دومی نیمگ ءَ بلوچستان ءِ جِتائیں ڈیموگرافک شوربندیانی تہ ءَ
فرٹیلٹی ءُ مورٹیلیٹی، لڈ ءُ بار، بھر کنگ ءُ ھاکمی، مزنیں پروجِکٹ، سرویلینس،
ایردستیں وانگی رھبند ءُ ایدگہ شوربندی ھم ھوار اَنت ءُ اے بزاں ڈیموگرافی پہ بلوچ
ءَ مزنیں تبائی یے۔
فرٹیلٹی ءُ مورٹیلیٹی
بوتن (فرٹیلیٹی) ءُ مَرگ ( مورٹیلیٹی) دو انچیںلیکہ اَنت کہ
اے ڈیموگرافی ءِ تہ ءَ مزنیں کِردے پیلو
کن اَنت۔ یک آجوئیں اِستانےھمے لیکھانی سوب ءَ چہ وتی مُلک ءِ وْردن ءُ وراک،
ہیلتھ، وانگ، زرّ ءُ مال ءُ ایدگہ تک ءُ پھناتاں سمبال ایت ءُ آؤکیں وھد ءَ
شوربندی ءَ ٹھین ایت۔ بلے پہ ایردستیں چاگِردے ءَ اے لیکہ رَدیں دروشُمے ءَ کارمرز
کنگ بنت۔ ایردستیں راجے ءِ بوتن ءِ کِساس کم ءُ مَرگ ءِ کِساس گیشتر اِنت۔ نادراھی
، جنگ، نادراہ جاھانی نہ بوئگ، لڈ ءُ بار، آسراتیاں چہ دور کنگ ءُ دِگہ بازیں
سوباں چہ فرٹیلٹی ءِ کِساس کم ءُ مورٹیلیٹی گیشتربوئگ ءَ اِنت ۔ ھمے رنگ ءَ ما
دیست کن ایں کہ بلوچستان ءِ تہ ءَ ھم اے دابیں شوربندی بِندات کنگ بوتگ کہ وھد ءِ
28 مئ 1998 ءَ پاکستان وتی اولی نیوکلیئر ٹیسٹنگ ءَ راسکوہ ءِ دلبند بِزاں چاغےءَ
کنت۔ بازیں اھولکار ءُ پٹ ءُ پولکارانی رِد ءَ نیوکلیئر ٹیسٹنگ ءِ سوب ءَ چہ چاغےءِ
تہ ءَ جتائیں نادراھی ودی بوتگ ۔ چوشکہ کینسر، بدنی معذوری ، پوست ءِ نادراھی،
مجگی نادراھی ءُ دِگہ بازیں نادراھی ھوار انت۔ اھوالانی رِد ءَچاغے ءِ تہ ءَ بازیں
زالبول جگر ءُ گُٹّگ ءِ ھرابی ءُ کسان سالیں چُک کینسر ءُ بدنی معذوری ءِ آماچ
اَنت کہ آسراتی نہ بوئگ ءِ سوب ءَ آ بیران بنت۔ بازیں پولکار اے ھم گوش اَنت کہ
چاغےءِ تہ ءَ ھر گونڈوے کہ ودی بیت آ الم یک نادراھی یے آماچ اِنت کہ اِشی ءِ سوب
ھند ءِ تہ ءَ جِتائیں ریڈی ایشنزانی ساڈی بوئگ اِنت۔ ھمے رنگ ءَ ڈیرہ غازی خان ءِ
تہ ءَ جتائیں نادراھی چوُشکہ کینسر ( بریسٹ، ھون ، جگر، گُٹّگ) یک مزنیں نادراھیاں
چہ یکے اَنت۔ رپوٹانی رِد ءَ ڈی جی خان ءَ 2015 ءَ کینسر ءَ چہ بیران بوتگیں
مَردُمانی کچ 68 بوتگ ءُ 2020 ءَ 116 بوتگ کہ بزاں کہ کچود اِتگ۔ ھمے رنگ ءَ
مکُران ءِ جِتائیں کوچگانی تہ ءَ آسراتی نہ بوئگ ءِ سوب ءَبازیں زالبولے چِلگی ءِ
وھد ءَ بیران بیت۔ بلوچستان ءِ تہ ءَ اے نادراھیانی کچ ءُ کِساس سک مزن اِنت ءُ ھَمک
روچ گیشتر بوھان اِنت۔ پمیشکہ بلوچستان ءِ تہ ءَ فرٹیلٹی کم ءُ مورٹیلیٹی گیش
اِنتءُ اے بلوچستان ءِ ڈیموگرافی ءَ ھم سک باز سانمند کنگ ءَ اِنت۔
لڈ ءُ بار
ایڈورڈ سئید وتی کتاب (Reflection
on Exile) ءِ تہ ءَ نویس ایت کہ وھدے یک
چاگِردے چہ وتی زمین ءَ زورانسری در کنگ بیت گڑا آ چاگرد ءُ آئی ءِ زمین ءِ میان
ءَ یک جتائیں سیادی یے ودی کنگ بیت۔ اے جتائی نہ تہنا زاھری بیت بلکہ مجگی دروشم
ءَ ھم مزنیں سانے دور دنت۔ چریشی ءِ سوب ءَ چہ آ وتی میتگ، دود ءُ ربیدگ ءُ وتی
پجار ءَ چَہ سد ایت ۔ سئید ءِ رد ءَ اے اَمل گیشتر سیاسی یاکہ زورگیر ءِ تاکت ءِ سوب
ءَ چہ بنت کہ اود ءِ مردمانی زمین ءُ مال ءُ مڈی آھاں چہ پُلگ بنت ءُ آھاناں
زورانسری چہ وتی میتگاں لڈ ءُ بار پرمائینگ بیت۔ ھمے رنگ ءَ ما دیست کن ایں وھدے
2011 ءِ سال ءَ سیریا ءِ تہ ءَ کہ وھدے گِس جنگی بیت گڑا چریشی ءِ سوب ءَ چَہ اود
ءِ مردمانی سرا مزنیں سانے کپ ایت، اود ءِ لوگانی سرا تیرگواری ءُ بمب تراکی،
ملیٹری کیمپ ءَ ھوار فوجی آپریشن ھم کنگ بیت۔ ھمے ھاترا اود ءِجاہمنند بازیں کچے
ءَ لڈ ءُ بار کن اَنت۔ UNHCR(یونائیٹڈ
نیشنز ہائی کمشنر فار ریفیوجیز) ءِرپورٹ ءِ رد ءَسیریا ءِ 1.3 کروڈ مردم بے لوگ ءُ
کساس 6.8 ملین مردم درانڈیھکنگ بیت۔
ھمے رنگ ءَ ما دیست کن ایں کہ بلوچستان ءِ تہ ءَھم سدانی
کساس ءَ چشیں شوربندی اڈ دیگ بوتگ کہ چَریشانی سوب ءَ چہ ھندی مردم لاچار بوئگ ءَ
اَنت کہ لڈ ءُ بار بکن اَنت۔ پہ درور ما دیست کن ایں کہ بلوچستان ءِ تہ ءَ مزنیں کچے
ءَ ملیٹری کیمپ جوڈ کنگ، فوجی آپریشن، جتائیں پروجکٹانی جوڈ کنگ، کُشت ءُ کوش ءُ
دگہ بازیں شوربندی ھوار اَنت۔ اِشانی تہ ءَلھتیں انچیں دمگ اَست کہ اود ءِ لڈ ءُ
بار ءِ سوب ءَ چہ آبادی نہ بوئگ ءِ برابر اِنت۔پہ درور ما دیست کن اِیں کہ زامران
ءُ بلیدہ ءِ پیمیں دمگانی تہ ءَ ملیٹری کیمپ، لوگانی سرا تیرگواری ءُ بنکی آسراتی
نہ بوئگ ءِ سوب ءَ چہ اود ءِ مردم وتی میتگاں چہ لڈ ءُ بار کنگءَ اَنت۔ چریشانی سوب
ءَ استان اود ءِ باگ ءُ مچکدگاں ماندارگ
ءَ اِنت ءُ جتائیں دمگاں لوگانی سرا فوجی چوکی جوڈ کنگ ءَ اِنت۔
دِگہ درورے آواران ئیگ اِنت کہ اود ءَ استان ءِ گیشیں
جپاکَشّیانی سوب ءَ چہ مزنیں کَچے ءَ لڈ ءُ بار بوئگ ءَ اِنت۔ اِشانی مزنیں سوب
استان ءِ جتائیں شوربندی اَنت کہ اِشانی تہ ءَ بلوچ ءِ چکچینی، گار ءُ بیگواھی،
دروگیں میڈاں بلوچ ءِ کُشت ءُ کوش، زھگ ءُ زالبولانی لٹ ءُ کُٹ، لوگانی سرا
تیرگواری ءُ دگہ بازیں شوربندی ھوار اَنت۔ استان ءِ اے جپاکَشّیانی سوب ءَ چہ آواران
ءِ تہ ءِ مردم لاچار کنگ بوتگ اَنت کہ آ وتی ھند ءُ دمگاں چہ لڈ ءُ بار بکن اَنت۔
ھمے پیم ءَ گودار ءِ تہ ءَ 2022 ءِ سال ءَ سئیلاب ءِ سوب ءَ
چَہ گودار ءِ گیشیں آبادی سانمند بوتگ۔ دیمی زِر ءِ بند کنگ ءُ سِٹلرزانی پھریزگ
ءِ ھاترا مزنیں دگے جوڈ کنگ کہ اِشی ءِ سوب ءَ چہ سئیلاب ءِ آپ اے نیمگ ءَ دراتک
نہ کنت ءُ ھمے آپ گوادر ءِ بازار ءِ تہ ءَ مُچ بیت۔ بازیں کچے ءَ مردمانی بیرانی
ءَ ھوار ھندی مردمانی لوگ ءُ جاہ ، کار ءُ بار ءُ ھر روچی ئیں زِندگی باز
جپاکشیانی آماچ بوتگ۔
پدا ما گِند ایں کہ بلوچستان ءِ لڈ
ءُ بار ءِ مستریں سوباں زورانسری گار ءُ بیگواھی ءُ دروگیں کُشت ءُ کوش ھم ھوار
اَنت کہ اِشی ءِ سوب ءَ چہ بلوچستان ءِ بازیں ھند ءُ دمگےسانمند اِنت۔ بی وائیسی
ءِ جنوری-فروری رپوٹ ءِ تہ ءَ بلوچستان ءِ تہ ءَ ھمے دوئیں ماھانی تہ ءَ 188 بلوچ
زورانسری گار ءُ بیگواہ کنگ بوتگ ءُ 46 دروگیں کوشاں شھید کنگ بوتگ۔ اِشاں ابید
دِگہ چوشیں ھزاراں کیس اَست کہ آ ریکارڈ کنگ نہ بوتگ اَنت۔ زالبول ءُ چُکانی سرا
لٹ ءُکُٹ، لوگانی سرا تیرگواری ءُ ایدگہ زُلم ءُ زوراکیانی سوب ءَ بازیں ھند ءُ
دمگانی آبادی ءَ وتی میتگ یل داتگ ءُ دِگہ جاھاں روگ ءَ پہ لاچار بوتگ اَنت۔
بھر کنگ ءُ ھاکمی کنگ
اے گپ ءِ راجدپتر گواہ اِنت کہ
زورآوریں اِستاناں ایردستیں راجانی پجّار، دود ءُ ربیدگ ءُ زُبان ءِ بیگواہی ءُ
گھگیری ءِ نِزور کنگ ءِ ھاترا جِتائیں
شوربندی سازتگ کہ اِشانی تہ ءَ بھر کنگ ءُ ھاکمی بزاں ڈیوائیڈ اینڈ رول ءِ شوربندی
ھم ھوار بوتگ کہ اِش ءَ را ما یک ڈیموگرافک تباھی یے ھم گُشت کن ایں۔ اے شوربندی ءِ
بُنّکی لوٹ ایردستیں راجے ءِ پجار، دود ءُ ربیدگ ءُ زُبان ءِ گار ءُ بیگواہ کنگ ءُ
گھگیری ءَ را نِزور کنگ ءِ ھاترا جِتائیں ٹک، زُبان، دَمگ ، مزھب ءُ ایدگہ تک ءُ
پھناتانی میان ءَ بھر کنگ اِنت۔ اے شوربندی اے ھاترا دیم ءَ آرگ بیت دانکہ ایردستیں راج وت ما وتیں
میڈاں گوں دزگُلائش بہ بیت ءُ زورآور ءِ ھِلاپ ءَ گھگیری ءِ ھیال ءَ مہ بیت۔ اے
شوربندی ءِ دومی سوبمندی اِش اِنت کہ ایردستیں راجے ءِ وھدے یکمُشتی نِزور تَر ایت داں زورآور آ راج ءَ را شریں ءُ
مھکمیں رنگے ءَ کنٹرول کُت کنت۔ بندات ءَ
اے شوربندی ءَ برطانیہ ءِ واکدار بندات کن انت کہ وھد ءِ برطانیہ برصغیر ءِ سرا
1857 ءَ زورآور بیت۔ اے شوربندی دِگہ ھم بازیں ایردستیں راجانی سرا کارمرز کنگ بیت
چوشکہ افریکہ(1884)، رِوانڈہ(1897)، نائیجیریا(1914) ءُ دِگہ ھم بازیں جاہ ھوار اَنت۔ ھمے
رنگ ءَ ساؤتھ افریکہ ءِ نبشتکار نیلسن منڈیلا وتی کِتاب ” لانگ واک ٹو فریڈم“ ءِ تہ
ءَ ھمے نبشتہ کنت کہ افریکہ جتائیں تھرانی میان ءَ بھر کنگ بیت، چوشکہ بلیک، وائیٹ، کلرڈ، انڈینز ءُ دِگہ باز۔ اے بھر ءُ بانگ ءِ سوب ءَ چہ
افریکہ ءِ مَردُمانی بُنّکی ھک پامال کنگ بوتگ انت ۔ اے وا منِتگیں گپے کہ افریکہ
ءِ تہ ءَ سیاہ پوستانی کِساس گیشتر بوتگ بلے نہ آھاناں آجوئیءُ اکنامک کنٹرول دیگ
بوتگ ءُ نئیکہ یک شوکیں سیاسی ریپریزِنٹیشنے۔ ھَرتھر ءِ واستہ جِتائیں رھبند
کارمرز کنگ بوتگانت۔ ھمے رنگ ءَ سیاہ پوستانی ھاترا ھم لھتیں رھبند ایر کنگ بوتگ،
چوشکہ سیاہ پوستانی وتی شھرانی تہ ءَ روگ ءِ بندِش، جُنز ءُ زھرشانیانی سرا پابندی
ءُ سیاھاناں مجگی دروشُم ءَ پروش دیگ ءِ جُھد، کُل زورآور ءِ شوربندی بوتگ انت۔
دومی نیمگ ءَ ما چار ایں کہ اے وڈیں شوربندی بلوچستان ءِ تہ ءَ ھم کارمرز کنگ بوتگ
اَنت۔ بندات ءَ برطانیہ کہ وھدے 1876 ءَ بلوچستان ءِ سرا زورآور بیت داں اے
شوربندی دیم ءَ آرگ بیت ءُ پدا 1947 ءَ کہ پاکستان بلوچستان ءِ سرا زورآور بیت داں
پاکستان اے شوربندی ءَ گیشتر توانگر کنت۔ بلوچ ءَ را جِتائیں مزھب (زِگری ءُ
نمازی)، زُبان ( بلوچی ءُ براھوئی)، ٹک ( رِند، مینگل، زھری، نوشروانی) ءِ میان ءَ
بھر کنگ بیت ءُ ھر ٹک ءِ ھاترا یک سر کماشےگچین کنگ بیت ءُ اِد ءَ چہ سرداری نِزام
ھم بِندات کنگ بیت۔ پدا استیں دور ءَ ما گِند ایں کہ بلوچانی تہ ءَ دِگہ یک ٹولی
یے ڈیت اسکواڈ ءِ نام ءِ سرا ھم جوڈ کنگ بوتگ کہ آ وتی جِند ءِ بلوچ ءَ جنگ ءَ
اِنت۔ اے شوربندی ءِ سوب ءَ چہ بلوچ ءِ پجار، دود ءُ ربیدگ ءُ زُبان گار ءُ بیگواہ
کنگ بوئگ ءَ اَنت، گِسی جنگ ءُ سردارانی زوراکی گیشتر بوھان اَنت۔ اسل ءَ زورآور
ءِ لوٹ ھم ھمیش اِنت کہ بلوچ مُدام گوں وت ما وتیں میڈاں بندوک بہ بیت ءُ آئی ءِ
دیم ءَ مئیت۔اے وتگڈیں شوربندیاں بلوچستان ءِ آبادی سک باز جپاکشی ءِ آماچ کُتگ کہ
آؤکیں وھد ءَ اے مزنیں تبائی یے بوت کنت۔
مزنیں پروجکٹ
فرانٹز فینن وتی کِتاب ” دی رِچڈ
آف ارتھ“ ءِ تہ ءَ نبشتہ کنت کہ ”زورآور ایردستیں راجے ءَ را مُدام دو تھر ءِ میان
ءَ بھر کنت۔ یکے بِزاں سیٹلرز ( سیریں، واکدار ءُ تاکتوریں مَردُم) ءُ دومی بزاں
زَگریں جاہمنند (ایردست ءُ گریب)۔“ فینن ھمے سرپدی دیگ ءَ اِنت کہ ایردستیں راج
مُدام یک کر کنگ بیت، آئی ءِ آجوئی پچ گِرگ بیت، آ ایردست کنگ بیت ءُ آئی ءَ را ھر
وڈیں دیمروی ءُ آسراتیاں چہ دور کنگ بیت۔ دومی نیمگ ءَ سیٹلرز وش ءُ وشھالیں زِندے
دیگ بنت، اود ءِآجوئی ، ھاکمی ءُ
کاروبار آھانی دست ءَ دیگ بیت۔ فینن اے ھم گُش ایت کہ دری زورآور اَردیں کہ
یک راجے ءِ سرا زورآور بیت، داں زورآور آ راج ءِ درائیں تک ءُ پھناتانی آجوئیءَ
وتی دست ءَ کنت ءُ ایردستیں راج وت ءَ را وتی زمین ءِ سرا درآمد لیک ایت۔ ھمے رنگ
ءَ ما دیست کن ایں کہ اے وڈیں ڈیموگرافک شوربندی بلوچستان ءِ تہ ءَ ھم کارمرز کنگ
بوئگ ءَ اَنت۔ بلوچستان ءِ تہ ءَ ھم سِٹلرز ءُ زگریں بلوچ ءِ تھر جوڈ کنگ بوتگ۔
گوستگیں سالانی تہ ءَ بزاں 2013 ءَ بلوچستان ءِ تہ ءَ سی پیک بزاں چائینہ پاکستان
ایکونومِک کوریڈور ءِ وڈیں مزنیں پروجِکٹ آرگ بیت کہ اِشیءِ بُنزہ گْوادر گچین کنگ
بیت۔ زاھر ءَ وا اے گوشگ بیت کہ سی پیک پہ بلوچانی وشھالی ءِ ھاترا آرگ بوتگ بلے
راستی اِش اِنت کہ سی پیک ءَ بلوچ ءِ زِند گیشتر سان داتگ۔ ھمے سی پیک ءِ سوب ءَ
چہ دری زرّکار گْوادر ءِ نیمگ ءَ رھادگ بوئگ ءَ اَنت کہ اود ءَ آ ملینانی کچ ءَ زرّکاری
کنگ ءَ اَنت، گْوادر پورٹ ءِ تہ ءَ وت ءَ سِٹل کنگ ءَ اَنت بلے گْوادر ءِ لس بلوچ
چہ اے مڈیاں پُشت ءَ دور دیگ بوتگ۔ ھمے دری مَردمانی سوب ءَ چہ گْوادر ءِ بازیں
ماھیگیرے باز جاگھاں شُت نہ کنت کہ آ اِستان ءَ بند کُتگ انت ۔پدا 2020 ءِ وھد ءَ گْوادر ءَ وتگڈیں ٹَٹ ءِ
پروجِکٹ دیم ءَ آرگ بیت پہ سی پیک ءُ سیٹلرزانی پھریزگ ءِ ھاترا۔ اے پروجِکٹ ءِ تہ
ءَ گودار کُلّیں نیمگاں چہ ٹَٹ ءِ میان ءَ بند کنگ بیت، اِشی ءِ تہ ءَ کساس 500
سرویلنس کیمرہ جنَگ بیت ءُ گْوادر ءِ لس مھلوک ءِ تر ءُ تاب چارَگ بیت کہ اِشی ءِ
سوب ءَ چہ لس مھلوک باز اَڈاندانی دیمپان بیت۔ دومی نیمگ ءَ سی پیک ءُ ایدگہ دگانی
سوب ءَ چہ بلوچستان ءَ دگ ءِ وئیل ھم گیش بوتگ۔ ایم ای آر سی (میڈیکل ایمرجنسی
رسپونز سِنٹر ) ءِ رپورٹ ءِ رِد ءَ مارچ ءِ ماہ ءَ یک ھپتگے ءَ کِساس 438 ایکسیڈنٹ
بوتگ کہ اِشی ءِ تہ ءَ 568 مردُم ٹپی ءُ ٹوری بوتگ ءُ 7 مَردُم ءَ چہ گیش بیران
بوتگ۔ ھمے رنگ ءَ سِندک ءُ ریکوڈک دُنیا ءِ تہ ءَ سُھر ءُ کاپر ءِ دو مزنیں پروجکٹ
لیکگ بنت۔ اے پروجِکٹانی تہ ءَ کہ ھر کارے بوئگ ءَ اِنت ( زرّکاری، مزدور، کارپد)
بلوچ ءَ را ھچ نپ دیگ بوئگ ءَ نہاِنت۔ اِد ءَ پدا بلوچ چاگرد دو تھر ءِ بِزاں بلوچ ءُ دری سِٹلرزانی میان ءَ
بھر کنگ بوئگ ءَ اِنت۔ بلوچ ءَ را
نہ اکنامک کنٹرولے اَست، نہ آئی ءِ بھر ءَ مال ءُ مڈی یے پیداک اِنت ءُ نئیکہ دِگہ
دری زرّ ءُ مالے بلکیں اے مزنیں پروجِکٹاں بلوچ ءِ آجوئیپچ گپتگ ، بلوچ گیشتر
جپاکشی یے آماچ کُتگ۔ دری مَردُمانی آئگ ءَ چہ بلوچ ءِ کِساس روچ پہ روچ
کمتر بوھان اِنت ءُ آ وتی زمین ءِ سرا درآمدیں زِند گوازینگ ءَ اِنت۔
سرویلینس
سرویلینس یک مَردُمے ءِ، یک آبادی ءِ
یا یک جاگہ یے ءِچارگ ءُ مونیٹر کنگ اِنت، چریشی ءَ چہ یک اِستانےڈیٹا یکجاہ کنت
ءُ وتی نپ ءُ پائیدگانی ھاترا آبادی ءَ وتی رھبندانی ھساب ءَ بَرگ ءِ جُھد ءَ کنت۔
بیست ءُ یکمی کرن ءِ تہ ءَ سرویلینس مزنیں کِردے پیلو کنت کہ آ وت گوں ٹکنالوجی ءَ
بندوک اِنت۔ اے ٹِکنالوجی ءِ تہ ءَ اِستان جِتائیں کیمرہ، سِنسر، موبائل، سِم کارڈ
(SIM Card) ءُ ایدگہ
وسیلگاں چہ سرویلینس ءَ دیم ءَ جنزین ایت ءُ آبادی ءَ ھر نیمگ ءَ چارگ ءِ جُھد ءَ
کنت کہ کئے چے کنگ ءَ اِنت، کئے کُجا نِشتگ، کُجا روگ ءَ اِنت ءُ کئ گوما چے گپ ءَ
اِنت۔ ھمے رنگ ءَ اِستان دھشتگردی ءِ ھلاس کنگ ءُ پھریزگ ءِ نام ءَ لس مھلوک ءِ
زاتی زِندگی ءِ تہ ءَ دست مانجنی کنت۔
ایمنسٹی انٹرنیشنل ءِ یک رپوٹے ءِ
رِد ءَ اِستان ءِ ادارگ زاتی زِندگی ءِ اُگبال، درشانی ءِ آجوئی ءُ ایمنیں مُچی ءِ
آجوئی ءِ اوشت ءِ آماچ کنگ ءِ ھاترا جِتائیں رھبند ءُ ڈیجیٹل ٹِکنالوجیز کارمرز کن انت کہ اے چِلنگ افیکٹ ءِ واستہ مزنیں کِردے پیلو کنت ءُ مُلک ءِ سِوِک اِسپیس ءَ نِزور کنت۔
ھمے درگت ءَ اِستان آنلائن درشانی ءِ آجوئی ءِ اناگتیں دارگ ءِ ھاترا جِتائیں
شوربندی کارمرز کنت کہ اشانی تہ ءَ تُرندیں رھبند، اناگتیں دستگیری ، زورانسری گار ءُ بیگواھی،
ٹارگٹڈ ءُ اُلسی سرویلینس ھوار اَنت۔ ھمے رنگ ءَ ما گِند ایں کہ بلوچستان ءِ تہ ءَ
ھم اے رنگیں ڈیجیٹلائیزڈ ٹکنالوجیز بلوچانی چارگ ءِ ھاترا کارمرز کنگ بوئگ ءَ
اَنت۔ ستمبر 2025 ءِ رپورٹ ءِ رِد ءَ یک بلوچ انسانی اُگبالانی رھشونے ءَ ایمنسٹی
انٹرنشنل ءَ را گوشتگ کہ ”لھتیں ماہ ءَ پیسر بلوچ رھشونانی گار ءُ بیگواھی ءُ
آھانی سرا لٹ ءُ کُٹ کہ بِندات بیت، اے
تُرس ءَ کہ من اِشانی ( چیریں ادارگانی) دست ءَ مہ کپاں، من وتی سِم کارڈ بند کُت۔
مارچ 2025 ءِ رھشونانی سرءِ جپاکَشیانی سوب ءَ چَہ استان ءِ چیریں ادارگ مُدام منی
لوگ ءَ اَتکگ اَنت۔ منی دستگیر کنگ ءِ ھاتر ءَ آھانی لوٹ ھمے بوتگ کہ من وتی کھول
ءِ گوما ھال ءُ اھوال بہ کناں دانکہ آھاں منی استیں جاہ ءِ سرپدی بہ بیت۔ اِش ءَ
ابید چیریں ادارگاں منی کھول ءَ را اے ھم گوشتگ کہ من اگاں کمو وھد ءِ واستہ وتی
موبائل ءَ پَچ بہ کناں گڑا ھمے ٹریسنگ ءِ وسیلگ ءَ چہ، پہ منی دستگیری ءَ آ منی
گوْر ءَ زوت اتک کن آں۔ آھاں اے ھم گوشتگ کہ کھول ءِ کُلّیں مردمانی موبائل ٹریس
اَنت ءُ ھمے چیز (موبائل ٹریسنگ) آھاں منی نیمگ ءَ آرگ ءِ ھاترا باز کُمک کنت۔“
اِستان ءَ رھشونانی جُھد ءُ بلوچ جُنز ءِ نزور کنگ ءِ ھاترا جِتائیں پندل سازِ اتگ۔
اِشاں ھوار لس مھلوک ءِ چِست ءُ ایر کُلیں نیمگ ءَ چہ اِستان ءِ چیریں ادارگانی
چمّاں چارگ بوئگ ءَ اَنت کہ اے لس مھلوک ءَ مجگی دروشُم ءَ باز سانمند کنگ ءَ
اَنت۔
ایردستیں وانگی رھبند
میان اُستُمانی آشوبانی تہ ءَ
نودربرانی مزنیں کِردے بوتگ کہ آ ھچ رنگ ءَ شموشگ نہ بیت۔ نودربرانی جُھد ءُ
کُربانیانی سوب ءَ چہ بازیں دری مُلکاں وتی آجوئی گپتگءُ زورآور پروش داتگ اَنت۔
اے نودربرانی سیاسی سِنچ ءُ لیکہ چہ وانگ جاھاں بندات بوتگ ۔ آھاں چہ ھمے وانگ
جاھاں گُلامی، ایردستی، زورآوری، جنگ، سیاست ءُ ایدگہ چاگِردی تک ءُ پھنات ھیل
کُتگ اَنت۔ 1969-1970 ءِ وھداں بنگلادیش ءِ جُنز، 1978 ءِ محمد رضا شاہ ءِ ھلاپ ءَ
ایران ءِ نودربرانی زھرشانی، 1945-1949 ءِ انڈونیشیا ءِ آجوئی ءِ جُنز ءِ تہ ءَ
نودربرانی کِرد ھچ رنگ ءَ بے ھال کنگ نہ بیت۔ بلے زورآوریں اِستان ءِ مُدام جُھد ھمیش اِنت کہ آ پہ ایرددستیں
راجانی وانگ جاھانی ھاترا جِتائیں راہ ءُ رھبند کارمرز بہ کنت۔ چوشکہ جِتائیں
جاھاں جِتائیں وانگی ترزداب، وانگی آسراتی نہ دیگ، زگریں جاہمنندانی زُبان ءِ یکِّر
کنگ، شھدربرجاھاں نودربرانی پروفائیلنگ، راستی ءِ اندیم کنگ، راجدپتر ءِ گار ءُ
بیگواہ کنگ، نودربراناں وتی رنگ ءَ زِندگی کنگ ءِ ھاترا لاچار کنگ ءُ دِگہ بازیں
شوربندی ھوار اَنت۔ ھمےدابیں وانگی کاریچ مارا بلوچستان ءِ تہ ءَ ھم گِندگ ءَ
کئیت۔ بلوچستان ءِ تہ ءَ بازیں وانگی آسراتی نہ بوئگ ءِ سوب ءَ بلوچ لس مھلوک ءِ
آبادی باز جپاکشیانی آماچ اِنت۔
بلوچ اسٹوڈنٹس ایکشن کمیٹی (بساک)
ءِ رپورٹ ءِ رد ءَ بلوچستان ءِ جتائیں دمگانی تہ ءَ 72 درسد وانگجاہ سرجم ءَ بند انت
کہ آھانی تہ ءَ ڈیرابُگٹی، نصیرآباد، خضدار، آواران ءُ لسبیلہ ھوار اَنت۔ اشاں
ابید 90 درسد وانگجاھانی تہ ءَ بنکی آسراتی نیست کہ آھانی تہ ءَ وانگجاہ ءِ کوٹی،
دریگ ءُ در، استادانی کمی ءُ کتابانی نیستی، اے دراھیں آسراتیانی کمی مارا
بلوچستان ءِ وانگجاھاں گندگ ءَ کاینت کہ اِش ءَ چہ بلوچ نودربر وانگ ءَ چہ دور کنگ
بوئگ ءَ اِنت۔
ھمے رنگ ءَ ما دیست کن ایں کہ
بلوچستان ءِ وانگی ادارگانی تہ ءَ بلوچ نودربرانی سرا جتائیں داب ءِ ھراسمنٹ، ءُ
فروفائیلنگ ھم برجم اِنت۔ اِستان سرویلینس ءِ وسیلگ ءَ چہ جتائیں شھدربرجاھانی تہ
ءَ ھمک روچ نودربراناں جتائیں رنگ ءُ داباں آھانی پجار، زبان، ءُ پُچ ءُ پوشاکانی سوب ءَ چہ آزار دیگ ءَ
اِنت، زورانسری گار ءُ بیگواہ کنگ بوئگ ءَ اَنت۔ بلوچ یکجھتی کمیٹی ءِ جنوری-فروری
2026 ءِرپوٹءِ رِد ءَ بلوچستان ءِ تہ ءَ نودربرانی گار ءُ بیگوائی کلاں چہ گیشتر
اِنت۔ گوستگیں ماھانی تہ ءَ 46 نودربر گار ءُ بیگواہ کنگ بوتگ۔ بُنّکی اُگبالانی
نہ دیگ ءِ سوب ءَ بازیں نودربرے ءَ وتی وانگ یلہ کُتگ ،شھر یل داتگ ءُ میتگاں شُتگ اَنت کہ اے آبادی ءِ سرا مزنیں سانے۔
ھمے داب ءَ بلوچستان ءِ بازیں وانگ
جاھانی تہ ءَ زورآور وتی وانگی کاریچ ءُ زُبان ءَ دیم ءَ آرگ ءَ اِنت ءُ ھَندی
زُباناں باز سانمند کنگ ءَ اِنت کہ اِشیءِ تہ ءَ بلوچی ءُ براھوئی زُبان ءِ یک کِر
کنگ ھوار اِنت۔ یونسکو ءِ 2009 ءِ رپورٹ ءِ رِد ءَ دُگنیا ءِ تہ ءَ 27 زُبان گار
ءُ بیگواھی ءِ نیمگ ءَ جُنزگ ءَ اِنت کہ آھانی تہ ءَ براھوئی ھم ھوار اِنت۔ اگاں
ما اِستان ءِ ایدگہ سوبھاں بہ چاراں داں اود ءَ زگریں جاہمنندانی زُبان وانگ
جاھانی تہ ءَ شریں دروشُمے ءَ وانینگ بوئگ ءَ اَنت ءُ آ زُبان دیمروی کنگ ءَ اَنت
بلے بلوچستان ءِ تہ ءَ بلوچی ءُ براھوئی وانگ جاھانی تہ ءَ ڈالچار کنگ بوئگ ءَ اِنت
کہ اِشی ءِ سوب ءَ چہ بلوچی ءُ براھوئی پدروی کنگ ءَ اَنت، ھندی مردُم بلوچی ءُ براھوئی
ءَ گیش اُردو ءُ انگریزی وانگ ءَ اَنت۔ اِستان ءَ اے گُپتمان بلوچ چاگِرد ءِ تہ ءَ
انچو دیم ءَ آؤرتگ کہ بلوچ مروچی براھوئی ءُ بلوچی گپ کنگ ءَ ائیبے لیک ایت ءُ
اِنگریزی ءُ اُردو گپ کنگ ءَ وتی سرا پھر بند ایت۔ اے شوربندیاں بلوچ ءِ زُبان،
لبزانک، دود ءُ ربیدگ سک باز سانمند کُتگ اَنت۔
آسر
ڈیموگرافی یک اَبرمی کاریچے نہ اِنت بلکیں اے یک آبادی ءِ کنٹرول کنگ ءِ
ترزدابے ءُ پہ ایردستیں راجاں اے یک مزنیں تباھی یے۔ چوشکہ بلوچستان ءِ تہ ءَ اے
شوربندی شریں رنگے ءَ گِندگ بوئگ ءَ اِنت کہ اشی ءِ وسیلگ ءَ چہ اِستان نہ تہنا
بلوچ ءِ آبادی ءَ کنٹرول کنگ ءَ اِنت بلکیں بلوچ ءِ جُنز، زِندگی ءُ پجار ءَ پروش
ءِ آماچ کنگ ءَ اِنت۔ بوتِن ءُ مَرگ، دیمروی ءِ نام ءِ سرا جِتائیں مزنیں پروجِکٹ،
لڈ ءُ بار، مال ءُ مڈیانی ردیں بھر، سرویلینس،زورانسری گار ءُ بیگواھی، وانگی ءُ
ایدگہ آسراتیانی نہ بوئگ، اے کُل اِستان ءِ ڈیموگرافک شوربندیانی تہ ءَ ھوار اَنت۔
ڈیموگرافی یک ھاموشیں بلے پہ زورآور ءَ توانگریں شوربندی یے کہ آ پہ آبادی ءِ
کنٹرول کنگ ءُ نوک آؤکیں نسل ءِ باندات ءِ سَلا کنگ ءِ ھاترا کارمرز کنگ بیت ۔ اے
لیکہ ھمے پدر کنت کہ راستیں آجوئینہ تہنا سیاسی دروشُم ءَ آزاتی اِنت بلکیں راستیں آجوئیزمین، مال ءُ مڈی ءُ زگریں
مَردُمانی کنٹرول ءُ مجگی دروشُم ءَ پروش دیگ اِنت۔ بلوچ ءِ ھَر پُسّگ ءَ اِستان
ءِ اے رنگیں شوربندی زانگی ءُ سما کنگی اَنت کہ اِستان مئے زمین، راجی جُنز ءُ
پجار ءِ گار ءُ بیگواہ کنگ ءِ ھاترا چونیں شوربندی ءُ گُپتمان دیم ءَ آرگ ءَ اِنت۔
